Kham

Kham là một vùng đất bắt nguồn từ văn hóa truyền thống Tây Tạng, thường được nhắc đến cùng với vùng Ü‑Tsang và vùng Amdo. Khu vực Kham bao gồm một phần các tỉnh Tứ Xuyên, Tây Tạng, Vân Nam và Thanh Hải. Người dân sống ở vùng Kham được gọi là người Khampa, họ nói phương ngữ Kham của tiếng Tây Tạng. Người Khampa đã sinh sống qua nhiều thế hệ tại vùng đất này. Môi trường tự nhiên khắc nghiệt với núi cao, thung lũng sâu và sông ngòi không chỉ hun đúc nên tính cách mạnh mẽ, thẳng thắn của người Khampa mà còn hình thành truyền thống và phong tục làm ăn buôn bán bên ngoài những ngọn núi xa xôi. Bài viết này kể về địa lý, phong cảnh, văn hóa và phong tục của người Khampa.

Người Kham Tây Tạng

Kham là một trong ba khu vực người Tây Tạng sinh sống tại Trung Quốc, có diện tích 2,5 triệu km2 và dân số Tây Tạng hơn 5,4 triệu người. Người Kham Tây Tạng được hình thành trên cơ sở sự giao thoa và tiếp biến giữa văn hóa Hán và văn hóa Tubo từ thời nhà Đường. Họ chủ yếu dựa trên nền tảng các tộc người Đê, Khương bản địa, kết hợp với các dân tộc Hán, Mông Cổ, Naxi và các dân tộc khác. Tuy nhiên, do Kham nằm cách xa trung tâm vùng U-Tsang và lãnh thổ đầy núi non, thung lũng, nên sự giao lưu giữa toàn vùng với khu vực U-Tsang cũng như sự giao lưu nội vùng bị hạn chế rất nhiều. Vì vậy, mức độ hòa trộn của văn hóa Tubo với Kham không triệt để cũng không cân bằng. Kết quả là người Kham Tây Tạng đã lưu giữ được nhiều dấu vết lịch sử hơn. Họ có những đặc điểm địa phương rất riêng biệt:

1. Có sự khác biệt rõ ràng về thể chất giữa người Khampa và người Tây Tạng ở khu vực U-Tibet. Hai nhóm này là các típ người khác nhau: Người U-Tibet có đầu ngắn, mặt rộng, vóc dáng thấp. Người Khampa, còn được gọi là chiến binh Tây Tạng, có đầu dài, mặt hẹp, chiều cao vượt trội hơn. Nhiều người đàn ông Khampa mang theo dao bên hông, hộp đựng vật phẩm bên người và các vật dụng khác, họ buộc "bím tóc anh hùng" bằng những sợi tơ đen hoặc đỏ lên tóc, trông có vẻ chỉ là dũng cảm.
2. Người Khampa có nhiều nhóm khác nhau, chẳng hạn như "Muya", "Bubba", "Yutong", "Choyu", "Zaba", "Pumi", "Namri", "Luru," v.v.
3. Trong cộng đồng người Kham Tây Tạng vẫn còn nhiều nhánh ngôn ngữ, thậm chí một số nơi trong một huyện có nhiều ngôn ngữ khác nhau. Hầu hết các ngôn ngữ truyền thống ở Kham là tiếng Tây Tạng, có thể chia thành ba phương ngữ: phương ngữ U-Tsang (tức phương ngữ Lhasa), phương ngữ Kham (phương ngữ Dege, phương ngữ Qamdo) và phương ngữ Amdo. Cách phát âm của các phương ngữ Tây Tạng khác nhau, vì vậy việc đối thoại có phần khó khăn. Tuy nhiên, do tiếng Tây Tạng được đánh vần bằng các ký hiệu ngữ âm Tây Tạng cổ và không thay đổi theo cách phát âm của phương ngữ, nên tiếng Tây Tạng vẫn được viết giống nhau.

Tóm lại, người Khampa thực sự độc đáo và khác biệt, là một phần quan trọng của văn hóa Tây Tạng. "Lãnh thổ tôn giáo là U-Tsang, lãnh thổ ngựa là Amdo, lãnh thổ con người là Kham". Trong các câu tục ngữ dân gian Tây Tạng, có một cách diễn đạt sống động và thẳng thắn hơn: "Tôn giáo tốt nhất đến từ U-Tsang, con người tốt nhất đến từ Kham, và những con ngựa tốt nhất đến từ Amdo." Câu nói này đơn giản đã nêu bật những đặc điểm và bản chất của người Khampa.

Kham thuộc vùng Tứ Xuyên

Vùng Kham Tứ Xuyên là khu vực trung tâm của Kham và là khu vực người Tây Tạng lớn thứ hai ở Trung Quốc. Nó nằm ở phía tây và tây bắc tỉnh Tứ Xuyên, bao gồm Châu tự trị dân tộc Tạng Garzê, Châu tự trị dân tộc Khương Aba và huyện tự trị dân tộc Tạng Muli. Tổng cộng có 32 huyện, diện tích khoảng 249.800 km2.

Châu tự trị dân tộc Tạng Ngawa (Aba) và dân tộc Khương

Châu này có diện tích 83.002 km2, dân số 930.100 người, trong đó người Tây Tạng chiếm khoảng 55%. Châu Aba có đồng cỏ rộng lớn và là khu vực chăn nuôi gia súc chính của tỉnh Tứ Xuyên. Nơi đây giàu tài nguyên sinh thái tự nhiên và du lịch. Nơi đây có các danh lam thắng cảnh cấp quốc gia nổi tiếng như Hoàng Long, Cửu Trại Câu và núi Tứ Cô Nương. Ngoài ra còn có Khu bảo tồn thiên nhiên quốc gia Ngọa Long, một căn cứ bảo tồn quan trọng cho loài gấu trúc lớn.

Núi tuyết

Núi Tứ Cô Nương là một ngọn núi tuyết nổi tiếng ở khu vực Kham thuộc Tứ Xuyên. Nó được tạo thành từ bốn đỉnh núi liên tiếp phủ đầy băng tuyết quanh năm, tựa như bốn cô gái xinh đẹp với khăn voan trắng trên đầu, đứng giữa hai dải ngân hà. Theo truyền thuyết, bốn cô gái đã dũng cảm chiến đấu chống lại những con quái vật hung dữ để bảo vệ những chú gấu trúc thân yêu của mình, và cuối cùng đã hóa thành núi, đó chính là núi Tứ Cô Nương. Nó được người dân Tứ Xuyên tôn kính như một ngọn núi thiêng.

Bảo tháp Tây Tạng

Có thể thấy vô số bảo tháp Tây Tạng đơn lẻ và quần thể bảo tháp Tây Tạng khắp Kham, đây là một trong những nét đặc trưng của vùng Kham. Xây dựng bảo tháp là một hành động tích lũy công đức.

Châu tự trị dân tộc Tạng Garzê

Châu tự trị dân tộc Tạng Garzê nằm ở phía tây vùng Kham thuộc Tứ Xuyên. Châu có diện tích 153.000 km2 và dân số 1,199 triệu người. Đây là khu vực người Tây Tạng lớn thứ hai ở Trung Quốc và là khu vực trung tâm của Kham. Cư dân chủ yếu là người Tây Tạng, chiếm 78,4%, 24 dân tộc khác sống rải rác khắp châu. Thành phố Kangding, thủ phủ của châu, nổi tiếng trong và ngoài nước với bài hát "Tình ca Kangding" và được mệnh danh là quê hương của những bài hát tình yêu. Người Tây Tạng chủ yếu sử dụng phương ngữ Kham (một trong ba phương ngữ chính của tiếng Tây Tạng). Khi đến đây, bạn có thể trải nghiệm các hoạt động giải trí dân gian độc đáo như điệu múa Quốc Trang, điệu múa Tiên Tử, đạp than, dân ca, cưỡi ngựa và uống trà bơ. Ngoài ra còn có Khu thắng cảnh Hải Loa Câu, Khu du lịch thánh địa Muya Kangding, Khu du lịch cầu Lô Định ở huyện Lô Định, Khu du lịch thôn Trại Tây Tạng Gia Cư ở huyện Đan Ba và Khu thắng cảnh Daocheng Yading.

Tu viện Tây Tạng

Chùa Chonggu, ở độ cao 3880 mét so với mực nước biển, nằm trong làng Yading. Đây là một công trình kiến trúc cổ, tách biệt với thế giới bên ngoài. Mỗi khi tiếng tụng kinh và tiếng pháp âm vang vọng trong thung lũng tĩnh mịch, nơi đây lại càng trở nên linh thiêng và huyền bí. Năm 1928, khi nhà thám hiểm người Mỹ Locke đến Yading để khảo sát, ông đã sống tại chùa Chonggu trong ba ngày. Qua khung cửa sổ nhỏ của ngôi chùa, ông Locke đã phóng tầm mắt nhìn xuống ngôi làng Yading thanh bình dưới ánh trăng dọc theo hẻm núi - người ta nói rằng đây chính là nguyên mẫu của Thung lũng Trăng xanh tuyệt đẹp ở Shangri-La mà Hilton đã mô tả.

Huyện tự trị dân tộc Tạng Muli

Muli nằm ở rìa phía tây nam tỉnh Tứ Xuyên, với diện tích 13.000 km2. Huyện Muli là một trong hai huyện tự trị dân tộc Tạng duy nhất ở Trung Quốc, với tổng dân số 130.000 người. Độ cao trung bình của huyện là 3100 mét. Người dân ở đó theo phái Gelug của Phật giáo Tây Tạng. Huyện này được đặc trưng bởi các hẻm núi được tạo thành bởi ba con sông chảy từ bắc xuống nam: sông Shuiluo, sông Litang và sông Yalong, chúng tạo nên một hẻm núi khổng lồ trước khi đổ vào sông Dương Tử.

Kham thuộc khu vực Tây Tạng

Kham thuộc khu vực Tây Tạng nằm ở phía đông nam của khu vực Tây Tạng, bao gồm thành phố Chamdo và ba huyện phía đông của Nagqu (như huyện Biru, huyện Baqen, huyện Sog) ở phía đông Tây Tạng. Vùng Kham Tây Tạng có diện tích 137.000 km2, dân số Tây Tạng là 760.000 người, chiếm 95%. Qamdo là nơi khởi nguồn của văn hóa Kham. Do yếu tố khu vực sinh sống và giao tiếp xã hội, từ xa xưa, người Khampa ở Tây Tạng đã tiếp thu văn hóa sông Hoàng Hà từ Thanh Hải và Cam Túc, văn hóa Ba Thục và văn hóa sông Dương Tử từ Tứ Xuyên và Trùng Khánh, và tinh hoa văn hóa của nhiều dân tộc từ người Bạch, Di, Naxi, Lisu, v.v., và đã hòa nhập chúng vào văn hóa của chính họ. Trong ngôn ngữ, trang phục, tôn giáo, phong tục dân gian, kiến trúc nhà ở, văn hóa dân gian và các khía cạnh khác, nó có một sự thể hiện đặc biệt rõ ràng khác biệt với các nền văn hóa khu vực Tây Tạng khác. Trang phục của phụ nữ Kham nổi tiếng hơn cả về sự duyên dáng và thanh lịch, và được đính kèm với khăn đội đầu, đồ trang sức ngực, đồ trang sức lưng, đồ trang sức thắt lưng và các đồ trang sức khác, trông vừa giản dị vừa trang nghiêm.

Tín ngưỡng thờ đá

Người Khampa thờ đá. Ở Chamdo, Tây Tạng, người Khampa tin rằng đá trắng có thể bảo vệ gia đình, ruộng đồng và cây trồng thay mặt cho các vị thần. Những tảng đá trắng khổng lồ sừng sững là hóa thân của nữ thần. Những viên đá Mani nằm rải rác khắp các vùng núi và thung lũng của các khu vực Tây Tạng và dọc theo các con đường làng là biểu hiện nổi bật hơn nữa của tín ngưỡng thờ núi và đá của người Tây Tạng cũng như những di tích rõ ràng.

Kham thuộc Thanh Hải: Châu tự trị dân tộc Tạng Yushu

Châu tự trị dân tộc Tạng Yushu, gọi tắt là châu Yushu, nằm ở phía bắc khu vực Kham, là nơi khởi nguồn của Tam Giang (sông Dương Tử, sông Hoàng Hà, sông Lan Thương) nằm sâu trong lòng cao nguyên Thanh-Tạng ở phía tây nam tỉnh Thanh Hải. Tổng diện tích là 267.000 km2, dân số Tây Tạng là 365.000 người, chiếm 97% tổng dân số. Vùng Tây Tạng rộng lớn ở Thanh Hải được gọi là khu vực "Amdo", trong khi Yushu từ lâu đã gắn bó chặt chẽ với vùng tây Tứ Xuyên và vùng Chamdo ở Tây Tạng, được gọi là khu vực "Kham". Kham nổi tiếng với những bài hát và điệu múa duyên dáng, phóng khoáng, mạnh mẽ và tràn đầy sức sống, đặc biệt là điệu múa của Yushu. Người ta kể rằng có một đội ca múa nhạc từ Yushu trong đoàn đưa dâu khi Công chúa Văn Thành đến Thanh Hải. Trên con đường Đường-Phiên cổ dẫn đến Tây Tạng, có 192 tu viện xoay quanh Phật giáo Tây Tạng, mang đậm màu sắc tôn giáo, và danh lam thắng cảnh nổi tiếng là Đền thờ Công chúa Văn Thành. Phong tục dân gian của Yushu có sức hấp dẫn độc đáo. Lễ hội đua ngựa lớn và Lễ hội nghệ thuật Khampa sẽ khởi động vào tháng Bảy và tháng Tám hàng năm.

Cờ kinh Phật giáo Tây Tạng

Cờ kinh là vật thánh của Phật giáo mang lại may mắn và thịnh vượng cũng như bảo vệ khỏi tai họa. Có thể thấy chúng ở khắp mọi nơi tại Kham.

Kham thuộc Vân Nam: Châu tự trị dân tộc Tạng Diqing (Dêqên)

Khu vực Kham của Vân Nam nằm ở phía tây bắc tỉnh Vân Nam, tại điểm giao nhau giữa Vân Nam, Tây Tạng và Tứ Xuyên. Tổng diện tích là 23.870 km2. Dân số Tây Tạng hơn 130.000 người, chiếm 33% tổng dân số. Diqing, trong tiếng Tây Tạng có nghĩa là "nơi may mắn". Trong lịch sử, Diqing là một con đường huyết mạch của "con đường cổ trà ngựa" ở phía tây nam, một trung tâm phân phối vật chất quan trọng và trạm trung chuyển thương mại ở khu vực phía đông Tây Tạng, đồng thời là cửa ngõ ra vào Tây Tạng. Địa hình ở đây rất độc đáo. Nơi đây có núi tuyết Meili, các hồ trên núi, sông băng hiện đại và những đồng cỏ tươi đẹp như Zhongdian. Nhà văn người Anh James Hilton đã miêu tả Shangri-La của Vân Nam trong cuốn tiểu thuyết "Chân trời đã mất" của mình như một nơi trường tồn hòa bình và yên tĩnh nằm sâu trong những ngọn núi phương Đông.

Tu viện Tây Tạng

Tu viện Ganden Sumtseling là tu viện Phật giáo Tây Tạng lớn nhất ở khu vực Kham của Vân Nam. Nó được công nhận là trung tâm của phái Gelug của Phật giáo Tây Tạng ở Tứ Xuyên và Vân Nam. Ngôi chùa là một công trình kiến trúc kiểu lâu đài năm tầng và kho báu phong phú của nó cũng khiến nó trở thành một bảo tàng nghệ thuật.

Phong tục của người Khampa

Ẩm thực

Ở các vùng đồng cỏ, thịt bò, thịt cừu, các sản phẩm từ sữa, bánh gạo và bột mì là thực phẩm chính, cùng với "Dolma" (thường được gọi là quả nhân sâm).

Các vùng nông nghiệp phía bắc Kham chủ yếu dựa vào lúa mạch cao nguyên, lúa mì, đậu Hà Lan, v.v. và các sản phẩm từ sữa như khoai tây, thịt bò, thịt cừu và thịt lợn.

Vùng nông nghiệp phía nam Kham lấy lúa mạch cao nguyên và lúa mì làm lương thực chính, ngô, lúa mì, khoai tây, thịt bò, thịt cừu và thịt lợn, v.v.

Ngô, kiều mạch, đậu tương, đậu tây, khoai tây, v.v. là thực phẩm chính ở vùng nông nghiệp phía đông Kham. Thịt chủ yếu là thịt lợn và thịt cừu, và cũng có nhiều loài động vật hoang dã như hươu, nai, hoẵng, cừu xanh, lợn rừng và gà lôi. Rất ít người nuôi gà, vịt và trứng. Người Kham ở khu vực sông Dadu ăn cá, rau và trái cây. Các loại rau bao gồm củ cải, củ cải trắng, củ sen, v.v.

Vùng đồng cỏ sử dụng bơ và mỡ cừu, mỡ bò làm dầu ăn chính và hầu như không sử dụng dầu thực vật. Vùng trồng trọt chủ yếu sử dụng mỡ lợn và dầu mỡ lợn, cùng với bơ, và một số ít dầu thực vật như quả óc chó, hạt cải dầu và lạc làm chất bổ sung và điều chỉnh. Sau những năm 1940, dầu thực vật ăn được (dầu hạt cải) dần trở nên phổ biến và bây giờ đã trở thành một trong những loại dầu ăn chính.

Hôn nhân

Hầu hết thanh niên nam nữ đều yêu tự do. Cha mẹ và bạn bè thường không can thiệp. Cách tán tỉnh có thể trực tiếp hoặc kín đáo, tùy thuộc vào từng người và từng nơi. Ví dụ, ở huyện Daocheng, trước khi một người đàn ông và phụ nữ Tây Tạng đính hôn, họ thường phải nhờ vị Phật sống bói toán và xem quẻ để xem họ có hợp tuổi hay không trước khi có thể quyết định hôn nhân. Sau khi đính hôn, họ trao đổi lễ vật tiền bạc và khăn Khata. Trong buổi lễ cưới, nghi lễ cưới hỏi truyền thống được tổ chức, và khung cảnh rất nhộn nhịp.

Tang lễ

Có năm cách chôn cất người Tây Tạng sau khi họ qua đời. Hình thức chôn cất chủ yếu được xác định bởi địa vị kinh tế và xã hội của người đã khuất. Trang trọng nhất là tháp táng, tiếp theo là hỏa táng. Thiên táng duy trì một điều huyền ảo về việc thăng lên "thiên đường". Nghi lễ thiên táng thường được tổ chức vào sáng sớm. Để tôn trọng phong tục dân tộc địa phương, chính quyền địa phương đã quy định mọi người không được phép xem thiên táng khi chưa được phép, chứ đừng nói đến việc chụp ảnh khi chưa được phép. Nếu trẻ em chết, hoặc người chết vì bệnh tật, thi thể được ném xuống sông cho cá ăn. Đây được gọi là thủy táng. Những người đã làm điều xấu trong đời được chôn dưới đất. Người Tây Tạng tin rằng những người bị chôn cất sẽ không bao giờ được đầu thai. Vì vậy, đây là hình thức tang lễ thấp nhất.