Kham

Kham là một vùng đất xuất phát từ văn hóa Tây Tạng truyền thống, và thường được đặt cạnh vùng Ü‑Tsang và vùng Amdo. Khu vực Kham bao gồm các phần của các tỉnh Tứ Xuyên, Tây Tạng, Vân Nam và Thanh Hải. Cư dân ở vùng Kham được gọi là Khampa, và họ nói tiếng địa phương Kham của ngôn ngữ Tây Tạng. Người Khampa đã sinh sống qua nhiều thế hệ trong khu vực này. Môi trường tự nhiên khắc nghiệt với núi cao, thung lũng sâu và sông ngòi không chỉ tạo nên tính cách mạnh mẽ, thẳng thắn của người Khampa mà còn nuôi dưỡng truyền thống và phong tục buôn bán bên ngoài vùng núi xa xôi của họ. Bài viết này kể về địa lý, cảnh quan, văn hóa và phong tục của người Khampa.

Người Tây Tạng Kham

Kham là một trong ba khu vực có người Tây Tạng sinh sống tại Trung Quốc, với diện tích 2,5 triệu km vuông và dân số Tây Tạng hơn 5,4 triệu người. Người Tây Tạng Kham được hình thành trên cơ sở sự hòa trộn và đồng hóa giữa văn hóa Hán và văn hóa Thổ Phồn từ thời nhà Đường. Về cơ bản, họ dựa trên yếu tố dân tộc Địch, Khương bản địa nguyên thủy, được bổ sung bởi các dân tộc Hán, Mông Cổ, Nạp Tây và các dân tộc khác. Tuy nhiên, do Kham cách xa khu vực trung tâm của Ü-Tsang, và lãnh thổ toàn là núi non, thung lũng, nên sự giao lưu giữa toàn khu vực với Ü-Tsang, cũng như giao lưu trong nội bộ khu vực bị hạn chế rất nhiều. Do đó, mức độ hòa nhập của văn hóa Thổ Phồn với Kham vừa không triệt để, vừa không cân bằng. Kết quả là, người Tây Tạng Kham đã lưu giữ được nhiều dấu tích lịch sử hơn. Họ có những đặc điểm địa phương riêng biệt:

1. Có sự khác biệt rõ rệt về thể chất giữa người Khampa và người Tây Tạng ở vùng Ü-Tây Tạng. Hai nhóm thuộc hai loại hình dân tộc khác nhau: người Ü-Tây Tạng, đầu ngắn, mặt rộng, tầm vóc thấp. Kiểu Khampa, còn được gọi là chiến binh Tây Tạng, có đầu dài, mặt hẹp, và tầm vóc cao hơn. Nhiều đàn ông Khampa đeo dao ở thắt lưng, hộp đựng đồ trên người và các vật dụng khác, và họ buộc "bím tóc anh hùng" bằng chỉ lụa đen hoặc đỏ vào tóc, trông rất dũng cảm.
2. Người Khampa có nhiều nhóm khác nhau, như "Muya", "Bubba", "Yutong", "Choyu", "Zaba", "Pumi", "Namri", "Luru" và vân vân.
3. Vẫn còn nhiều nhánh ngôn ngữ trong cộng đồng người Tây Tạng Kham, thậm chí có nơi trong một huyện có nhiều ngôn ngữ. Phần lớn ngôn ngữ truyền thống ở Kham là tiếng Tây Tạng, có thể chia thành ba phương ngữ: phương ngữ Ü-Tsang (tức phương ngữ Lhasa), phương ngữ Kham (phương ngữ Dege, phương ngữ Qamduo), và phương ngữ Amdo. Cách phát âm của các phương ngữ Tây Tạng khác nhau là khác nhau, nên việc đối thoại có phần khó khăn. Tuy nhiên, vì chữ viết Tây Tạng được đánh vần bằng ký hiệu ngữ âm Tây Tạng cổ và không thay đổi theo cách phát âm của phương ngữ, nên chữ viết Tây Tạng vẫn giống nhau.

Tóm lại, người Khampa rất độc đáo và đặc sắc, là một phần quan trọng của văn hóa Tây Tạng. "Vùng đất tôn giáo là Ü-Tsang, vùng đất ngựa là Amdo, vùng đất con người là Kham". Trong tục ngữ dân gian Tây Tạng, có một cách diễn đạt sinh động và thẳng thắn hơn: "Tôn giáo tốt nhất đến từ Ü-Tsang, con người tốt nhất đến từ Kham, và những con ngựa tốt nhất đến từ Amdo." Câu nói này đã đơn giản nêu lên đặc điểm và tinh túy của người Khampa.

Vùng Kham thuộc Tứ Xuyên

Vùng Kham Tứ Xuyên là khu vực trọng tâm của Kham và là khu vực Tây Tạng lớn thứ hai ở Trung Quốc. Nó nằm ở phía tây và tây bắc tỉnh Tứ Xuyên, bao gồm Châu Tự Trị Dân Tộc Tạng Garzê, Châu Tự Trị Dân Tộc Tạng & Khương Aba, và Huyện Tự Trị Dân Tộc Tạng Muli. Tổng cộng 32 huyện, diện tích khoảng 249.800 km vuông.

Châu Tự Trị Dân Tộc Tạng (Aba) & Khương Ngawa

Châu này có diện tích 83.002 km vuông và dân số 930.100 người, với dân số Tây Tạng chiếm khoảng 55%. Châu Aba có đồng cỏ rộng lớn và là khu vực chăn nuôi chính của tỉnh Tứ Xuyên. Nơi đây giàu tài nguyên sinh thái tự nhiên và du lịch. Có các danh lam thắng cảnh quốc gia nổi tiếng như Hoàng Long, Cửu Trại Câu và Tứ Cô Nương Sơn. Ngoài ra còn có Khu Bảo Tồn Thiên Nhiên Quốc Gia Ngọa Long, một căn cứ bảo tồn quan trọng cho gấu trúc khổng lồ.

• Núi Tuyết

Núi Tứ Cô Nương là một ngọn núi tuyết nổi tiếng ở khu vực Kham Tứ Xuyên. Nó được tạo thành từ bốn đỉnh núi liên tiếp phủ đầy tuyết và băng quanh năm, giống như bốn cô gái xinh đẹp đội khăn voan trắng, đứng giữa hai dải ngân hà. Theo truyền thuyết, bốn cô gái đã dũng cảm chiến đấu với quái vật hung dữ để bảo vệ những chú gấu trúc yêu quý của mình, và cuối cùng hóa thành núi, tức là Núi Tứ Cô Nương. Nó được người dân Tứ Xuyên tôn kính như một ngọn núi thiêng.

• Bảo tháp Tây Tạng

Vô số bảo tháp Tây Tạng đơn lẻ và cụm bảo tháp có thể được nhìn thấy khắp Kham, đây là một trong những đặc điểm của khu vực Kham. Xây dựng một bảo tháp là một hành động tích đức.

Châu Tự Trị Dân Tộc Tạng Garzê

Châu Tự Trị Dân Tộc Tạng Garzê nằm ở phía tây của vùng Kham Tứ Xuyên. Nó có diện tích 153.000 km vuông và dân số 1,199 triệu người. Đây là khu vực Tây Tạng lớn thứ hai ở Trung Quốc và là khu vực trọng tâm của Kham. Cư dân chủ yếu là người Tây Tạng, chiếm 78,4%, 24 dân tộc khác phân tán khắp toàn châu. Khang Định, thủ phủ của châu, nổi tiếng trong và ngoài nước với bài hát "Tình Khúc Khang Định" và được mệnh danh là quê hương của những bài tình ca. Người Tây Tạng chủ yếu sử dụng phương ngữ Kham (một trong ba phương ngữ chính của tiếng Tây Tạng). Khi đến đây, bạn có thể trải nghiệm các hoạt động giải trí dân gian độc đáo như Múa Quả Trang, Múa Tiên Tử, Đạp Đạp, dân ca và cưỡi ngựa uống trà bơ. Ngoài ra còn có Khu Thắng Cảnh Hải Lạc Câu, Khu Du Lịch Thánh Địa Mục Nhã Khang Định, Khu Du Lịch Cầu Lô Định ở huyện Lô Định, Khu Du Lịch Thôn Tạng Gia Cư ở huyện Đan Ba, và Khu Thắng Cảnh Đạo Thành Á Đinh.

• Tu viện Tây Tạng

Chùa Xung Cổ, nằm ở độ cao 3880 mét so với mực nước biển, tọa lạc tại làng Á Đinh. Đây là một tòa nhà cổ, biệt lập với thế giới. Mỗi khi tiếng tụng kinh và tiếng pháp vang vọng trong thung lũng tĩnh lặng, nó khiến nơi này càng thêm linh thiêng và huyền bí. Năm 1928, khi nhà thám hiểm người Mỹ Locke đến Á Đinh điều tra, ông đã ở lại Chùa Xung Cổ ba ngày. Qua những ô cửa sổ nhỏ của ngôi chùa, ông Locke đã nhìn xuống làng Á Đinh thanh bình dưới ánh trăng dọc theo hẻm núi—người ta nói rằng đây là nguyên mẫu của Thung lũng Trăng Xanh tuyệt đẹp ở Shangri-La được Hilton mô tả.

Huyện Tự Trị Dân Tộc Tạng Muli

Muli nằm ở rìa phía tây nam tỉnh Tứ Xuyên, với diện tích 13.000 km vuông. Huyện Muli là một trong hai huyện tự trị Tây Tạng duy nhất ở Trung Quốc, với tổng dân số 130.000 người. Độ cao trung bình của huyện là 3100 mét. Người dân ở đây theo phái Cách Lỗ của Phật giáo Tây Tạng. Huyện được đặc trưng bởi các hẻm núi được hình thành bởi ba con sông chảy từ bắc xuống nam: sông Shuiluo, sông Litang và sông Yalong chạm khắc nên một hẻm núi khổng lồ trước khi đổ vào sông Dương Tử.

Vùng Khang Ba thuộc Khu vực Tây Tạng

Vùng Khang Ba thuộc khu vực Tây Tạng nằm ở phía đông nam của khu vực Tây Tạng, bao gồm thành phố Chamdo và ba huyện phía đông của Nagqu (như huyện Biru, huyện Baqen, huyện Sog) ở phía đông Tây Tạng. Vùng Khang Ba Tây Tạng có diện tích 137.000 km vuông, dân số Tạng là 760.000 người, chiếm 95%. Qamdo là nơi khởi nguồn của văn hóa Khang Ba. Do yếu tố khu vực sinh sống và giao tiếp xã hội, từ xa xưa, người Khampa ở Tây Tạng đã sớm tiếp nhận văn hóa Hoàng Hà từ Thanh Hải và Cam Túc, văn hóa Ba Thục và văn hóa Dương Tử từ Tứ Xuyên và Trùng Khánh, cùng tinh hoa của các nền văn hóa đa dân tộc từ người Bạch, Di, Naxi, Lisu, v.v., và hòa nhập vào văn hóa của chính mình. Về ngôn ngữ, trang phục, tôn giáo, phong tục, kiến trúc nhà ở, văn hóa dân gian và các khía cạnh khác, nó có những biểu hiện đặc biệt rõ ràng khác biệt với các vùng văn hóa Tây Tạng khác. Trang phục phụ nữ Khang Ba nổi tiếng hơn bởi sự duyên dáng và thanh lịch, và được trang bị các đồ trang sức trên đầu, ngực, lưng, eo và các đồ trang sức khác, trông giản dị và trang nghiêm.

• Sùng Bái Đá

Người Khampa sùng bái đá. Ở Chamdo, Tây Tạng, người Khampa tin rằng hòn đá trắng có thể bảo vệ gia đình, ruộng đồng và mùa màng thay mặt cho các vị thần. Tảng đá trắng khổng lồ sừng sững là hóa thân của nữ thần. Những tảng đá Mani rải rác khắp núi đồi và thung lũng của các vùng Tây Tạng và bên cạnh những con đường làng mạc càng thể hiện rõ nét sự sùng bái núi đá của người Tạng và là những di tích rõ ràng.

Khang Ba thuộc Thanh Hải: Châu Tự Trị Dân Tộc Tạng Ngọc Thụ

Châu Tự Trị Dân Tộc Tạng Ngọc Thụ, gọi tắt là châu Ngọc Thụ, nằm ở phía bắc khu vực Khang Ba, nguồn của Tam Giang (Dương Tử, Hoàng Hà, Lan Thương) ở vùng sâu trong Cao nguyên Thanh Tạng thuộc phía tây nam tỉnh Thanh Hải. Tổng diện tích là 267.000 km vuông, dân số Tạng là 365.000 người, chiếm 97% tổng dân số. Vùng đất Tây Tạng rộng lớn ở Thanh Hải được gọi là khu vực "Amdo", trong khi Ngọc Thụ từ lâu đã gắn bó chặt chẽ với khu vực tây Tứ Xuyên và khu vực Chamdo ở Tây Tạng, được gọi là khu vực "Khang Ba". Khang Ba nổi tiếng với những điệu ca múa duyên dáng, phóng khoáng, mạnh mẽ và đầy sức sống, đặc biệt là điệu múa của Ngọc Thụ. Người ta nói rằng đã có đội ca múa của Ngọc Thụ trong đoàn rước dâu khi Công chúa Văn Thành đến Thanh Hải. Trên con đường cổ Tang-Phồn dẫn đến Tây Tạng, có 192 tu viện tập trung xung quanh Phật giáo Tây Tạng, với màu sắc tôn giáo đậm nét, và thắng cảnh nổi tiếng là Đền Công chúa Văn Thành. Phong tục dân gian của Ngọc Thụ có sức quyến rũ độc đáo. Lễ hội đua ngựa hoành tráng và Lễ hội Nghệ thuật Khampa sẽ khai mạc hàng năm vào tháng Bảy và tháng Tám.

• Cờ Cầu Nguyện Phật Giáo Tây Tạng

Cờ cầu nguyện là thánh vật Phật giáo, mang ý nghĩa cát tường, thịnh vượng và tránh khỏi tai ương. Có thể thấy ở Khang Ba Tứ Xuyên khắp nơi.

Khang Ba thuộc Vân Nam: Châu Tự Trị Dân Tộc Tạng Địch Khánh (Dêqên)

Khu vực Khang Ba thuộc Vân Nam nằm ở phía tây bắc tỉnh Vân Nam, tại ngã ba giao nhau của Vân Nam, Tây Tạng và Tứ Xuyên. Tổng diện tích là 23.870 km vuông. Dân số Tạng là hơn 130.000 người, chiếm 33% tổng dân số. Địch Khánh, tiếng Tạng có nghĩa là "vùng đất cát tường". Trong lịch sử, Địch Khánh là một trục giao thông quan trọng của "con đường trà mã" cổ xưa ở phía tây nam, một trung tâm phân phối vật tư và trạm chuyển giao thương mại quan trọng ở các khu vực phía đông Tây Tạng, và là yết hầu ra vào Tây Tạng. Địa hình ở đây độc đáo. Có núi tuyết Meili, hồ núi, sông băng hiện đại, những thảo nguyên xinh đẹp như Trung Điện. Nhà văn Anh James Hilton đã miêu tả Shangri-La của Vân Nam trong tiểu thuyết "The Lost Horizon" của ông như một nơi bình yên và tĩnh lặng vĩnh cửu ở tận nơi xa xôi trong những ngọn núi của phương Đông.

• Tu Viện Tây Tạng

Tu viện Ganden Sumtseling là tu viện Phật giáo Tây Tạng lớn nhất ở khu vực Khang Ba thuộc Vân Nam. Nó được công nhận là trung tâm của phái Cách Lỗ thuộc Phật giáo Tây Tạng ở Tứ Xuyên và Vân Nam. Ngôi chùa là một tòa nhà kiểu lâu đài năm tầng và kho tàng phong phú của nó cũng biến nó thành một bảo tàng nghệ thuật.

Phong Tục Của Người Khampa

Ẩm Thực

Ở các vùng chăn thả, thịt bò, thịt cừu, các sản phẩm từ sữa, bánh gạo và bột mì là thực phẩm chính, cũng như "Dolma" (thường được gọi là quả nhân sâm).

Các khu vực nông nghiệp phía bắc của Khang Ba chủ yếu dựa trên lúa mạch cao nguyên, lúa mì, đậu Hà Lan, v.v., và các sản phẩm từ sữa như khoai tây, thịt bò, thịt cừu và thịt lợn.

Khu vực nông nghiệp phía nam của Khang Ba lấy lúa mạch cao nguyên và lúa mì làm lương thực chính, cùng với ngô, lúa mì, khoai tây, thịt bò, thịt cừu và thịt lợn, v.v.

Ngô, kiều mạch, đậu tương, đậu tằm, khoai tây, v.v. là thực phẩm chính ở khu vực nông nghiệp phía đông của Khang Ba. Thịt chủ yếu là thịt lợn và thịt cừu non, và cũng có nhiều động vật hoang dã như hươu, nai, hoẵng, dương xanh, lợn rừng và gà lôi. Rất ít người nuôi gà, vịt và trứng. Người Khampa ở khu vực sông Đại Độ ăn cá, rau và trái cây. Các loại rau là củ cải, cải củ, hoa sen, v.v.

Vùng chăn thả sử dụng bơ và mỡ bò cừu làm dầu ăn chính và hầu như không dùng dầu thực vật. Khu vực canh tác chủ yếu là mỡ lợn và dầu mỡ lợn, cùng với bơ, và một lượng nhỏ dầu thực vật như óc chó, hạt cải dầu và đậu phộng để bổ sung và điều chỉnh. Sau những năm 1940, dầu thực vật ăn được (dầu hạt cải) dần trở nên phổ biến, và giờ đây nó đã trở thành một trong những loại dầu ăn chính.

Hôn Nhân

Hầu hết thanh niên nam nữ đều tự do yêu đương. Cha mẹ và bạn bè thường không can thiệp. Cách thức tán tỉnh có thể công khai hoặc kín đáo, tùy theo từng người và từng nơi. Ví dụ, ở huyện Daocheng, trước khi một chàng trai và một cô gái Tạng đính hôn, họ thường phải nhờ Lạt Hống bói toán và xem xem có hợp tuổi với nhau không trước khi có thể quyết định hôn nhân. Sau khi đính hôn, họ trao đổi quà cáp tài chính và khăn khatag. Trong lễ cưới, nghi lễ cưới truyền thống được tổ chức, và cảnh tượng rất nhộn nhịp.

Tang Lễ

Người Tây Tạng có năm phương thức mai táng sau khi qua đời. Hình thức mai táng chủ yếu được quyết định bởi địa vị kinh tế và xã hội của người đã khuất. Trang trọng nhất là lễ an táng trong tháp, tiếp theo là hỏa táng. Thiên táng gìn giữ niềm tin về việc được lên "thiên đường". Các nghi lễ thiên táng thường được tổ chức vào sáng sớm. Để tôn trọng phong tục dân tộc địa phương, chính quyền địa phương đã quy định không được phép tự ý xem thiên táng, chứ chưa nói đến việc tự ý chụp ảnh. Nếu đứa trẻ chết, hoặc người chết vì bệnh tật, thi thể sẽ được ném xuống sông để làm thức ăn cho cá. Đây được gọi là thủy táng. Những người đã làm việc xấu trong đời sẽ được chôn xuống đất. Người Tây Tạng tin rằng những người bị chôn sẽ không bao giờ được tái sinh. Vì vậy, đây là hình thức tang lễ thấp kém nhất.